Irrationeel
Vorige week schreef ik over het Russische Socionica. Volgens deze ‘wetenschap’ ben ik een criticus, met de kenmerken ILI: Intuitive Logical Introvert. Dit zijn echter slechts drie kenmerken. Net als MBTI moeten dat er vier zijn. Volgens de afbeelding valt ILI onder de irrationele persoonlijkheden. Natuurlijk zou ik me daartegen verzetten, als ik op 13 april door een wonderlijke samenloop van omstandigheden, niet zo’n irrationele avond in Muziekcentrum Frits Philips beleefd had.
Op het programma allereerst het Vierde Vioolconcert van Alfred Schnittke. Rond 1980 was deze Russische componist zich steeds meer gaan verdiepen in bovennatuurlijke zaken als de Joodse kabbala en de Chinese I Tjing, het Boek der Veranderingen. Het irrationele van deze werken verwerkte Schnittke vervolgens in zijn muziek. Stephen Westra beschrijft het in het programmablad als volgt:
Het begint nog traditioneel, haast klassiek, met een thema. Maar in plaats dat de ontwikkeling hiervan bijdraagt aan een positief element, namelijk logische groei, wordt het een negatieve factor. De logica draait allengs vast tot het thema zijn eigen absurditeit laat zien, en eindigt in een situatie van totale, wanhopige ineenstorting. De rationele basis was in Schnittke’s werk altijd wel wat fragiel, maar nu is die echt weg. Meest absurd moment is de Cadenza Visuale. De solist doet alsof hij speelt: maar hij speelt zonder hoorbaar resultaat, alleen het fysieke gebaar is gebleven. Ofwel, wat we zien is nog niet wat we horen - een bewijs van het irrationele.
Violist Gidon Kremer, aan wie Schnittke het werk ook had opgedragen, speelt dit irrationele spel perfect mee. Terwijl het orkest aanzwelt tot orkaankracht, speelt hij onverstoorbaar door. Aanvankelijk lijkt het iele vioolspel te verdrinken in het geweld van trompetten, trombones en slagwerk, totdat duidelijk wordt dat de strijkstok de snaren helemaal niet meer raakt. Toch maakt dat voor de violist niet uit, die speelt even virtuoos door. Aan de vingers van zijn linkerhand te zien heeft Schnittke de onhoorbare noten zelfs gewoon op papier genoteerd. Als dit een voorbeeld is van de irrationele criticus, dan wil ik het ook wel zijn.
Er hangt trouwens nog iets vreemds rond deze componist. De Sovjetautoriteiten lieten hem bij wijze van hoge uitzondering de première van het werk in Berlijn bijwonen. En dat terwijl soloviolist Gidon Kremer nota bene een Russische dissident was. Een raar verhaal, vooral omdat er dit seizoen verschillende werken van Dmitri Sjostakovitsj in het Muziekcentrum uitgevoerd zijn. Het standaard verhaaltje dat daarbij verteld werd, is dat Sjostakovitsj altijd een koffertje onder zijn bed klaar had staan met wat kleren erin, voor het geval de geheime dienst hem op zou pakken. Zijn muziek was immers een doorn in het oog van de autoriteiten. Vergeleken bij Schnittke maakte Sjostakovitsj echter hoempapa-muziek. Lag Schnittke gewoon beter bij de machthebbers, of is de vermeende vervolging van Sjostakovitsj slechts een nostalgische vertelling die perfect past bij de sfeer die zijn muziek ademt?
Ook over het werk na de pauze valt iets bijzonders te melden. Een eeuw eerder geschreven, zijn de romantische klanken van de Zesde Symfonie ‘Pathétique‘ van Pjotr Iljitsi Tsjaikovski ronduit klassiek te noemen. Het vreemde aan deze symfonie is echter dat de componist eindigt met een Adagio lamentoso. Tsjaikovski hield vol dat er een verhaal achter deze compositie stak, maar welk verhaal, dat wilde hij niet kwijt. Uit aantekeningen die men later op zijn bureau gevonden heeft, zou je kunnen concluderen dat het zijn levensverhaal was. Het laatste deel kreeg daarmee een macaber, voorspellend karakter. Negen dagen na de première overleed Tsjaikovski namelijk onverwacht. Misschien had hij ook beter eerst de I Tjing kunnen raadplegen voor hij zijn einde aan het papier toevertrouwde.
Irrationeel of niet, voor de zekerheid heb ik het Boek de Veranderingen gevraagd wat plaatsing van dit artikel op mijn weblog voor gevolgen zou kunnen hebben. Dit is wat het orakel mij vertelde:
Je hebt bijzondere kwaliteiten, maar degenen die hiermee hun voordeel zouden kunnen doen zien dat niet. Ga niet, uit ontevredenheid met je huidige situatie, op jacht naar erkenning of een baantje. Ga gewoon rustig verder met het ontwikkelen van je eigen kwaliteiten en doe de nodige ervaring op. Je kunt erop vertrouwen dat je op den duur op de juiste plek terechtkomt.
Wat kan ik daar nou nog aan toevoegen?
In deze tweede video begint ongeveer vanaf de zesde minuut de eerste Cadenza Visuale:
Klik hier voor een mooie site over de muziek van Schnittke.