Chaos
Egypte, Tunesië, Iran, … Chaos lijkt deze dagen de wereld te regeren. Betere opleidingen en daardoor een hogere graad van kennis zet jongeren ertoe aan oude machtsstructuren te willen doorbreken. Een moderne componist die deze toestand in muziek wil vertalen, zou ongetwijfeld beginnen met clusters van geluid, zonder enige melodie. Iets dat een kleine 300 jaar geleden, tijdens de hoogtij van de Barok, ondenkbaar was.
Behalve voor één componist, die dan ook Jean-Féry Rebel heette en bovendien in 1666 geboren was. Een wetenschappelijke benadering van het ontstaan van de aarde was net in opkomst en die strookte niet helemaal met de Bijbelse versie. Logisch dat zijn orkestsuite Les Elémens begint met Le Cahos. Uit die chaos worden vervolgens de elementen aarde, water, lucht en vuur geboren. De clusters van geluid waarmee Rebel zijn compositie begint, moeten voor zijn publiek in 1737 ronduit choquerend geweest zijn. Het Brabants Orkest wist op zaterdag 19 februari in Muziekgebouw Frits Philips Eindhoven met ingehouden plezier hetzelfde effect te bereiken. Rebel had daartoe nog meer verrassingen in het werk verstopt. Twee hoornisten die hoog vanuit de zaal de jacht openden en een tamboer die vanachter de coulissen al trommelend het toneel opkwam. Behalve frivole dansjes als Sicilienne, Rondeau en Caprice eigenlijk een totaalkunstwerk dat veel elementen van de Romantiek bevat. Een Rebel die zijn tijd 200 jaar vooruit was.
Merkwaardig dat net tijdens een fagotsolo mijn buurman eraan dacht zijn telefoon uit te zetten, hoewel die (nog) niet over was gegaan. Misschien had hij de volgende afbeelding gezien:
Een rebel moet de solist van het volgende werk tijdens zijn piano-opleiding ook zijn geweest. Martin Stadtfeld, toch geen kleine man, draaide zijn kruk naar de laagste stand en kwam daardoor met zijn hoofd nauwelijks boven het klavier van de vleugel uit, terwijl zijn benen in een bijna onmogelijke hoek tussen de pedalen en de het instrument gevouwen zaten. ‘Wat zit hij laag,’ hoorde ik aan alle kanten naast, voor en achter mij fluisteren. Gastdirigent Jan Willem de Vriend zag het allemaal met een glimlach aan. Stadtfeld zette dan ook een virtuoze vertolking neer van het Eerste Klavierconcert van Johann Sebastiaan Bach.
En dan weer zo’n opmerkelijk staaltje van programmeerkunst, al weet niet precies wie ervoor verantwoordelijk was. Zowel Frank Veenstra, artistiek manager van het Muziekgebouw, als Jan Zekveld, artistiek manager van Het Brabants Orkest verstaan hun vak. Na Barok en Barok maar zijn tijd ver vooruit, volgt nu een Klassiek componist, maar wel eentje die het classicisme eigenlijk al ontstegen was. Klassieke muziek was muziek puur voor vermaak. Pretentieloze, mooie klanken. Beethoven deed met zijn Symfonie nr. 6 ‘Pastorale’ uit 1808 al een flinke stap richting de Romantiek. Muziek die een verhaal vertelt, muziek met betekenis. De titels van de verschillende delen zeggen eigenlijk al genoeg: Erwachen heiterer Empfindungen bei der Ankunft auf dem Lande, Szene am Bach (tevens een leuk bruggetje naar de vorige componist), Lustiges Zusammensein der Landleute, Gewitter, Sturm en Hirtengesang. Frohe und dankbare Gefühle nach dem Sturm.
Titels die, mede door de opzwepende uitvoering van Het Brabants Orkest, doen denken aan Sturm und Drang. Een term die niet alleen staat voor muziek die is geïnspireerd op de onstuimigheid van de natuur, maar die ook staat voor het rebelse karakter van de opgroeiende jeugd. En daarmee zijn we weer terug bij de eerste componist van de avond, en in gedachte ook bij de demonstranten die in verre landen, met gevaar voor eigen leven, strijden voor meer democratie.